| Son dakika haberi bulunmamaktadır. | Kayseri Gündem Kayseri Reklam |
 |
KATEGORİLER
- Anasayfa
- Dünya
- Egitim
- Ekonomi
- Eleman Ilanlari
- Emlak
- Firma Rehberi
- Güncel
- Ilçeler
- Kayseri Sehir Rehberi
- Alisveris merkezleri
- Ana okullari ve kresler
- Araç Bilgileri Sorgulama
- Banka - Finans hizmetleri
- Çiçekçiler
- Danismanlik hizmetleri
- Dernekler Vakiflar ve Sendikalar
- Dershaneler ve Özel okullar
- Diger imalat ve toptancilar
- Eczaneler Ecza depolari
- Eglence - Hobi - Spor Salonlari
- Emlak ofisleri ve emlakcilar
- Gazeteler
- Hamam ve sahunalar
- Hastahaneler
- hobi bahçesi
- Kargo Nakliyat Ambarlar
- Kayseri Büyüksehir Belediyesi
- Kayseri Emniyet Müdürlügü
- Kayseri Havaalani
- Kayseri ipeksaray
- Kayseri park
- Kayseri Tarihi
- Kayseri Valiligi
- kayseri yemekleri
- Kooparatifler- Meslek odalari
- Kuyumcular ve sarraflar
- Lokantalar Restorantlar - Pastaneler
- Meslek kuruluslari
- Motorlu Tasit Vergisi Sorgulama
- Muhasebe ve Mali müsavirler
- Noterler
- Resmi daireler ve Belediyeler
- Sigortacilik hizmetleri
- Sinemalar
- Sürücü kurslari
- T.C. Kimlik No. Sorgulama
- Vakiflar Dernekler
- Yerel televizyonlar
- Kültür ve Sanat
- Medya
- Saglik
- Siyaset
- Spor
- Teknoloji
- Yasam
HABER ARA
EN ÇOK OKUNANLAR
Kaysenin Ticari Hayati
Yil milattan önce 2000, Kayseri civarlari… Hummali bir ticaret ortami. Ve is aktivitelerini kayda dökmek için icat edilen çivi yazili tabletler günümüze öyle bir ‘Iste Insan’ öyküsü aktariyor ki...
 Kategori |
: Kayseri Tarihi |
 Yorum Sayısı |
: 0 |
 Okunma |
: 539 |
 Tarih |
: 15 Mart 2010, 18:02 |
Çok degil, bundan binlerce yil evvel Illi-wedaku adli bir tüccar Puzur-Assur adli baska bir tüccara mektup yaziyor. Mektupta “Niçin beni orada meslektas ve arkadaslara sikayet edip duruyorsun… Unutma, ne hileciyim ne de kötü. Yalnizca parani gönderemiyorum. Bu nedenle bunlari söylüyorsun…” diyor. Ticaretin içinde olanlar için bu cümleler hiç de yabanci degil. Üstelik piyasada nakit para sikintisinin çekildigi bugünlerde e-posta kutularina düsen bu ve buna benzer e-postalarin ardi arkasi kesilmiyor. Giriste bahsettigimiz mektubun bunlardan tek farki ise milattan önce (M.Ö) 19’uncu yüzyilda, kil bir tablet üzerine, Eski Asur dilinde yazilmis olmasi. Yani aslinda ne insanlar farkli, ne de ticaretin yapilis biçimi… Hatta ne Kayserililerin ticaretteki mahareti, ne kadinlarin is hayatindaki konumu, ne de dersten sikilan tembel ögrencinin tavri günümüzden farkli degil.
Nereden mi biliyoruz? Bugün Istanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen tabletler zamanin yazismalarina iliskin ipuçlari verirken, çevirilerin sahibi Sümerolog Veysel Donbaz ise yasam biçimine iliskin bilgi veriyor… Iste çaglar öncesinde is aktivitelerini kayda dökmek için icat edilen yazinin günümüze aktardigi bir ‘Iste Insan’ öyküleri…
Tabletler ekonomik içerikli
Çivi yazisinin icadi M.Ö. 4 bin yilina kadar gidiyor. Istanbul Arkeoloji Müzesi Eski Arsiv Sefi ve Sümerolog Veysel Donbaz’in söyledigine göre, M.Ö. 3200-3000 yillarina tarihlenen tabletlerin hepsi ekonomik içerikli. Saha ile ilgili uzmanlarin üzerinde birlestikleri ortak nokta, bunun uzaklarda bulunan ticaret merkezlerini kontrol etmek için kurulmus bir Sümer kontrol sistemi oldugu.
Ilk yerlesim sistemleri herkesin yaptigi ise göre aldigi tayin miktarlari esasina göre kurulmus. Her seyin din etrafinda birlestigi bir sistem. Devletin ya da Sümer sisteminde oldugu gibi sehir beyinin sahip oldugu bütün arazi, hayvanlar, tapinaklar tanrinin mali sayiliyor. O sehirde bulunan kral ya da sehir beyiyse tanrinin temsilcisi olarak her seyi idare ediyor. Lonca sistemiyle isleri yapanlar karsiliginda her ay belirli bugday, yiyecek ve tayin aliyor. Iste yazi tam da bu is aktivitelerinin kayda dökülmesi ihtiyacindan doguyor. Bu arada ölenler, yeni doganlar da her ay kayitlara geçiriliyor.
Finans sisteminin ilk izleri
Donbaz, M.Ö. 2000’li yillara ait Akatça ve Asurca tabletlerin aktardigi bilgilere göre o devirde Kayseri (Kültepe höyügü) ve civarinin oldukça organize oldugunu söylüyor. Hatta sistem neredeyse bugün kullanilan sistemin baslangici… Örnegin faiz miktarlari belli, yüzde 30 ya da 33. Geçerli akçe ayni bugün de oldugu gibi altin karsiligi gümüs. Para basimi yok ama para yerine gümüs parçaciklar kullaniyorlar. Is ortakliklari, borç alip verme, kredi var. Donbaz bugünkü bankacilik sisteminin tamaminin Asurlularin gelistirmis oldugu sisteme dayandigini belirtiyor.
Tabletlerden edinilen bilgilere göre, Asurlu tüccarlarin Anadolu’da temsilcileri, avukatlari, habercileri bulunuyor. Hatta is kanunlari, is mahkemeleri ve savci yerine geçen kisiler var. Örnegin anlasmazliklar Kayseri’de halledilemezse Asur’dan bir yetkili geliyor ve krala da danisarak karara bagliyor.
Anadolu’ya ticaret yapan Asurlular belirli sartlari kabul etmek zorundalar. Kaçakçilik, kanunsuzluk yapmayacaklarini, insanlara zarar vermeyeceklerini, vergilerini ödeyeceklerini, sarayin kurallarina uyacaklarini taahhüt ediyorlar. Anadolu da karsiliginda mallarina garanti veriyor. Örnegin ticaret kervanlarini eskiyalardan koruma görevi Anadolu’daki prenslere ait. Buna karsilik Asurlu tüccarlar yeni getirdikleri ürünleri ilk seçme hakkini saraya veriyor ve yüzde 10 kadar da indirim yapiyor. Donbaz, tabletler arasinda yapilmis böyle anlasmalara rastladiklarini söylüyor.
Ticaret odasi bile var
Ticaret Asurlular için o kadar önemli ki, bir Asur krali Anadolu’ya, Karum Kanis’teki yetkililere yazdigi mektupta “Ben sizin oglunuzum, siz de benim babamsiniz” diyor. Ancak bu tür yazismalarda unvanini kullanmaktan özellikle imtina ediyor. Çünkü kendisi esek yükleriyle Anadolu’ya mal gönderen bir kral ve yazdigi kurum Anadolu’daki ticaret odasi. Evet, bir ticaret odasi! Kayseri’de bulunan ‘bit-karum’ adi verilen kurum bugünkü anlamiyla tam bir ticaret odasi gibi çalisiyor. Tüccarlar islerini bu kurumla hallediyorlar, gerekirse bu kurumdan kredi alabiliyorlar. Bildigimiz anlamda kredi… Asurca karsiligi ‘etisu’ ve taksitle borç ödeme anlamina geliyor. Borcu ayni miktarlara bölmüsler ve yillik, mevsimlik gibi farkli vadelerle geri ödeme yapilabiliyor. Örnegin ‘Hamustum’ denen bir ödeme süresi var ki, 7 güne denk geliyor. Bazi tabletlerde sermayedar olarak geçen itibarli insanlar var, bugünkü anlamda para ödünç veriyorlar.
Kadinlar da ticarette
Donbaz’in söyledigine göre, Asurlu kadinlarin içinde de ticarete bulasmis olanlar var. Üstelik bu hak öyle kolay verilmiyor. Buna ragmen elde ediyorlar. Bos zamanlarinda ev geçimine katki olsun diye el dokumasi kumas dokuyan kadinlarin bir kismi bu kumaslarin ticaretine de giriyor. Donbaz, “Tabi bunlar namli tüccarlarin hanimlari ya da kizlari. Kardeslerinin ve babalarinin unvani ve yardimiyla kumas ve kalay ticareti yapiyor. Bunlarin diger tüccarlar gibi yollarda gidip geldiklerini sanmiyorum. Yaptiklari isleri babalarina, amcalarina, kardeslerine veriyorlar, onlar da kardan pay veriyor” seklinde konusuyor ve ekliyor: “Nitekim bugün de öyle degil mi? Modern hayata bir bakin. Öne çikmis hanimlarimizin birçogu namli ailelerin kizlari.”
Ticarette haksizliga ugradiklari durumlar, ihtilaflar da olmus tabi. Erkekler gibi güçleri, silahlari olmadigi için mallarina el konup paralarinin iç edildigi durumlar. Donbaz’in aktardigina göre böyle bir duruma düsmüs bir kadin mektubunda su ifadelere yer veriyor: “Ben bugün saçi kesik bir köle olsam, hiç olmazsa önüme günde üç ögün yemek konurdu. Bugün durumum bundan daha beter. Hem borçlarla bogusup hem de karnimi doyurmak zorundayim.”
"Yazinin verdigi bilgi katidir"
Tüm bunlari zamanimiza kadar dayanabilen tabletler araciligiyla bilebiliyoruz. Yillarini bu tabletleri çevirmeye adamis olan Veysal Donbaz, “Yazi kesindir ve içindeki bilgiler katidir. Ben çeviremezsem baskasi gelir çevirir” diyor. Çivi yazisinin baslangiçtaki haline göre yüzde 99 çözülebilir hale geldigini belirten Donbaz, “Rençberler, vergi memurlari, rahip, berber, isçiler, saray görevlileri, belediye reisi, vali, polis sefi var. Bütün bularin Akatça karsiliklarini bilebiliyoruz. Tüm bu düzen elinde kaç tane adam, ne kadar mal oldugunu bilmeyi gerektiriyor” diyor. Iste bu bilgileri bizlere kadar aktaran yazi da tam da bu ihtiyaçtan doguyor. Dolayisiyla bugün esamesi pek okunmayan katiplik mesleginin o yillarda çok önemli bir meslek oldugunu da söylemeden geçmeyelim.
TARIHE GEÇMIS ILK RÜSVET BELGESI
Istanbul Arkeoloji Müzesi’nin çocuk bölümünde ögrencilerle ilgili tabletler sergileniyor. Zamanin ögrencilerinin de çivi yazisini bugünkü gibi çizgi çizerek, heceleyerek ögrendiklerini görebiliyorsunuz. Ancak orada sergilenen öyle bir tablet var ki, çocugun her zaman çocuk, ögrencinin de her zaman ögrenci oldugunu ispatlar nitelikte. Derste sikilan ögrenci basliyor kil tabletinin üzerine anlamsiz sekiller çizip karalamaya. Kim yapmadi ki?
Prof. Samuel Noah Kramer’in “History begins at Sumer – Tarih Sümer’le baslar” adli kitabinda, okul günleri baslikli bölümde yer verdigi baska bir tabletin içerigi de oldukça ilginç. M.Ö. 4 bin yillarina ait bir Sümer tabletinde bir baba haylazlik yapan ogluna söyle sesleniyor: “Yaptigini begenmiyorum. Adam ol. Hocanin önünde derslerini aç, tabletini yaz. Seni zor islere göndermedim, çift sürdürmedim, arazi isi yaptirmadim, hadi adam ol artik.” Bu sözlerin çocugun bir kulagindan girip ötekinden çiktigini daha sonraki gelismelerden anliyoruz. Aile ögretmeni yemege çagiriyor, karnini yerinden kalkamayacak kadar doyuruyor, bir takim elbise hediye ediyor. Ögretmen ertesi gün çocugu “katiplik meslegine verdigi emek ve kisa zamanda gösterdigi gelisme” karsiliginda talebelerin basi, yani sinif baskani yapiyor. Donbaz’in söyledigine göre, bu tablet ayni zamanda tarihe geçmis ilk rüsvet belgesi. Donbaz tüm bunlari kutsal ögretmenlik meslegini tenzih ederek söylüyor.
KAYSERILILERIN TICARETTE BASI ÇEKMESI BOSUNA DEGIL
Kuzey Irak’ta, Dicle nehri kiyisinda, bugünkü Musul civarindaki Asur sehri ve çevresinde yasayan Asurlular, özellikle M.Ö. 2000 sonrasi Dogu-Bati arasi global ticaretten faydalanarak gelisiyor ve topraklarini genisleterek ülkelerini bir imparatorluga dönüstürüyor. Ilkçagda, Ortadogu’nun en büyük imparatorluklarindan birinin merkezi olan Asur, M.Ö. 2’nci binyilin basindan itibaren özellikle Anadolu’da ticari koloniler kurarak Anadolu'ya yaziyi tasiyor. Tüm bu ticari tabletlerin Kayseri ve civarindan çikmasi bosuna degil. Çünkü Kayseri o dönem Asur-Anadolu ticaretinin merkezinde yer aliyor. Mallar ilk Kayseri’ye geliyor ve oradan tüm Anadolu’ya yayiliyor. Yani Kayserililer bir anlamda toptancilik yapiyor.
Tabletlerin ticaretlerindeki önemini anlayan Kayseri Belediyesi M.S. 2007 yilinin ekim ayinda Kiçikapi Meydani’na kocaman bir Asur Ticaret Tableti diktiriyor. Tasarimi Atölye I’ye ait olan tablet heykelinin üzerindeki çivi yazilariysa Veysel Donbaz’a ait. Donbaz’in belirttigine göre, tabletin içerigini bir tüccarin diger bir tüccara yazdigi mektup olusturuyor. Tüccar mektubunda, “Aman parayi sakin tüccara kaptirma, güvenli bir sermayedara ver” diyor.
MÜZEDE SERGILENEN DIGER ILGINÇ YAZI ÖRNEKLERI
- Kisa ve öz is mektuplari: M.Ö. 2012-2400 yillarina (Yeni Sümer dönemi) ait, pismis toprak, Sümer dilinde yazilmis.
- Kadastro metinleri: M.Ö. 18’inci yüzyil, pismis toprak, Eski Babil dönemine ait ve Akat dilinde yazilmis.
- Meslek adlarini içeren yedigen seklinde bir okul tableti: Sümerce, Eski Babil dönemi, yaklasik M.Ö. 18’inci yüzyil, pismis toprak.
- Çarpim tablosu: M.Ö. 18’inci yüzyil, pismis toprak, Eski Babil dönemi.
- Hammurabi Yasasi
- Atasözleri kitabi
- Ev satin alma ile ilgili yasal bir belge: Sümerce, eski Babil dönemi, M.Ö. 1507, pismis toprak.
- En eski ask siiri
TABLETLER
Müzenin Troya katinda sergilenen Orta Tunç Çagi’na (M.Ö. 1900-1500) ait tabletlerden örnekler.
AMATUM KALAYI ÜZERINE KURULAN BIR ORTAKLIK
Satir: 9-18
Siz dördünüz ortaklik kurdunuz. Aranizda kimse sermaye koymadi. Amatum temini için ana sermaye olarak 20 mine (10 kg), masraflariniz için de yarim mine gümüs size tüccari temsilen Innoya tarafindan verildi. Bu anapara tüccari temsilen Assur-Imitti’nin oglu Puzur-Assur’a verildi. Aranizda kimse birbirinden habersiz hiçbir sey yapmayacak.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BAKIR VE GÜMÜSLE ILGILI BORÇ SENEDI
Satir: 1-21
1 mine 2.5 sekel gümüsü Idi-Assur, Puzur-Istar’a borçludur. Nipas festivaline kadar borcunu ödeyecek. Ödemezse 1 mine karsiliginda 15 sekel faiz isleyecek. Puzur-Istar ayrica Idi-Assur’a beylik akçesi olarak 30 mine bakir verdi. Kölesi bu nedenle rehin tutuluyor. Nipas festivalinde bakiri geri verecek, vermedigi takdirde 1 mineye karsilik 15 sekel faiz isleyecek. 2 sahit.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
HARMAN ZAMANI ÖDENMEK ÜZERE VERILEN BORÇ
Satir: 1-13
Yarim mine gümüsü Adab-rabi Maru üzerinde alacaklidir. Harman vakti ödeyecek. Eger ödemezse ayda yarim mineye (240 gr) karsilik 6 sekel (48 gr) faiz ilave edecek. 4 sahit.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BIR ALACAKLA ILGILI TABLET
Asur-nada’ya söyle, Kukkulanum söyle söylüyor: “Tüccar evine ait 30 mine bakir ve 1 mine 10 sekeli Assur-bel-awatim ve ben paylastik. Normak-Assur ayinin birinden itibaren ogul ve kizlarinin yasamlari için harcanmisti. Lütfen gümüs ve faizini gönder, tüccari tatmin edelim. Bana ilk yola çikan birisiyle para gönder ki çocuklarin açlik çekmesinler. Ne kadar gümüs göndermen mümkünse gönder.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
KARUM-KANIS’IN MAHKEME KARARI
Satir: 8-19
Karum’un kararina göre yönetim kurulu senin mührünle mühürlü kumaslari tespit etti. Onlari biz sermayedara teslim edebildik. Bugün bizi yolda karsila. Öbür gün bize yemin edeceksin ve kumaslari alacaksin. Puzur-Istar söyle cevap verdi: “Iki güne kadar masraflarim için para bulayim ve size yemin edeyim.” Iddin-Abum ve Enna-Asur söyle söylediler: “Yemin etmezsen yola (Anadolu’ya) gideceksin.”
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BIR SIKAYET MEKTUBU
Satir: 1-20
Illi-wedaku’dan Puzur-Assur’a. Niçin beni orada meslektas ve arkadaslara sikayet edip duruyorsun. Diyorsun ki: “Illi-wedaku parayi gönderdiyse hesap için dikilecegim. Göndermediyse Karum’a ayak basmayacagim. Mali adresime gönderin. Unutma, ne hileciyim ne de kötü. Yalnizca parani gönderemiyorum. Bu nedenle bunlari söylüyorsun. Ne kendimi adam yerine, ne de beni evladin yerine koyuyorsun. Gel yüz yüze görüselim diyorsun.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BIR EVLILIK KONTRATI
La-qepum Enisnu’nun kizi Hatala’yi kariliga aldi. Memlekette (Anadolu’da) ikinci bir kadin (köle) alamayacak. Sehirde (Asur’da) bir fahise alacak. Eger iki yila kadar ona çocuklar dogurmazsa o kadin bir cariye satin alacak. Bir erkek çocuk elde eder etmez caninin istedigi yere onun ücreti karsiliginda satacak. Eger La-qepum onu bosarsa 5 mine gümüs ödeyecek. Eger Hatala onu bosarsa o da 5 mine gümüs ödeyecek. 4 sahit huzurunda.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
Nereden mi biliyoruz? Bugün Istanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenen tabletler zamanin yazismalarina iliskin ipuçlari verirken, çevirilerin sahibi Sümerolog Veysel Donbaz ise yasam biçimine iliskin bilgi veriyor… Iste çaglar öncesinde is aktivitelerini kayda dökmek için icat edilen yazinin günümüze aktardigi bir ‘Iste Insan’ öyküleri…
Tabletler ekonomik içerikli
Çivi yazisinin icadi M.Ö. 4 bin yilina kadar gidiyor. Istanbul Arkeoloji Müzesi Eski Arsiv Sefi ve Sümerolog Veysel Donbaz’in söyledigine göre, M.Ö. 3200-3000 yillarina tarihlenen tabletlerin hepsi ekonomik içerikli. Saha ile ilgili uzmanlarin üzerinde birlestikleri ortak nokta, bunun uzaklarda bulunan ticaret merkezlerini kontrol etmek için kurulmus bir Sümer kontrol sistemi oldugu.
Ilk yerlesim sistemleri herkesin yaptigi ise göre aldigi tayin miktarlari esasina göre kurulmus. Her seyin din etrafinda birlestigi bir sistem. Devletin ya da Sümer sisteminde oldugu gibi sehir beyinin sahip oldugu bütün arazi, hayvanlar, tapinaklar tanrinin mali sayiliyor. O sehirde bulunan kral ya da sehir beyiyse tanrinin temsilcisi olarak her seyi idare ediyor. Lonca sistemiyle isleri yapanlar karsiliginda her ay belirli bugday, yiyecek ve tayin aliyor. Iste yazi tam da bu is aktivitelerinin kayda dökülmesi ihtiyacindan doguyor. Bu arada ölenler, yeni doganlar da her ay kayitlara geçiriliyor.
Finans sisteminin ilk izleri
Donbaz, M.Ö. 2000’li yillara ait Akatça ve Asurca tabletlerin aktardigi bilgilere göre o devirde Kayseri (Kültepe höyügü) ve civarinin oldukça organize oldugunu söylüyor. Hatta sistem neredeyse bugün kullanilan sistemin baslangici… Örnegin faiz miktarlari belli, yüzde 30 ya da 33. Geçerli akçe ayni bugün de oldugu gibi altin karsiligi gümüs. Para basimi yok ama para yerine gümüs parçaciklar kullaniyorlar. Is ortakliklari, borç alip verme, kredi var. Donbaz bugünkü bankacilik sisteminin tamaminin Asurlularin gelistirmis oldugu sisteme dayandigini belirtiyor.
Tabletlerden edinilen bilgilere göre, Asurlu tüccarlarin Anadolu’da temsilcileri, avukatlari, habercileri bulunuyor. Hatta is kanunlari, is mahkemeleri ve savci yerine geçen kisiler var. Örnegin anlasmazliklar Kayseri’de halledilemezse Asur’dan bir yetkili geliyor ve krala da danisarak karara bagliyor.
Anadolu’ya ticaret yapan Asurlular belirli sartlari kabul etmek zorundalar. Kaçakçilik, kanunsuzluk yapmayacaklarini, insanlara zarar vermeyeceklerini, vergilerini ödeyeceklerini, sarayin kurallarina uyacaklarini taahhüt ediyorlar. Anadolu da karsiliginda mallarina garanti veriyor. Örnegin ticaret kervanlarini eskiyalardan koruma görevi Anadolu’daki prenslere ait. Buna karsilik Asurlu tüccarlar yeni getirdikleri ürünleri ilk seçme hakkini saraya veriyor ve yüzde 10 kadar da indirim yapiyor. Donbaz, tabletler arasinda yapilmis böyle anlasmalara rastladiklarini söylüyor.
Ticaret odasi bile var
Ticaret Asurlular için o kadar önemli ki, bir Asur krali Anadolu’ya, Karum Kanis’teki yetkililere yazdigi mektupta “Ben sizin oglunuzum, siz de benim babamsiniz” diyor. Ancak bu tür yazismalarda unvanini kullanmaktan özellikle imtina ediyor. Çünkü kendisi esek yükleriyle Anadolu’ya mal gönderen bir kral ve yazdigi kurum Anadolu’daki ticaret odasi. Evet, bir ticaret odasi! Kayseri’de bulunan ‘bit-karum’ adi verilen kurum bugünkü anlamiyla tam bir ticaret odasi gibi çalisiyor. Tüccarlar islerini bu kurumla hallediyorlar, gerekirse bu kurumdan kredi alabiliyorlar. Bildigimiz anlamda kredi… Asurca karsiligi ‘etisu’ ve taksitle borç ödeme anlamina geliyor. Borcu ayni miktarlara bölmüsler ve yillik, mevsimlik gibi farkli vadelerle geri ödeme yapilabiliyor. Örnegin ‘Hamustum’ denen bir ödeme süresi var ki, 7 güne denk geliyor. Bazi tabletlerde sermayedar olarak geçen itibarli insanlar var, bugünkü anlamda para ödünç veriyorlar.
Kadinlar da ticarette
Donbaz’in söyledigine göre, Asurlu kadinlarin içinde de ticarete bulasmis olanlar var. Üstelik bu hak öyle kolay verilmiyor. Buna ragmen elde ediyorlar. Bos zamanlarinda ev geçimine katki olsun diye el dokumasi kumas dokuyan kadinlarin bir kismi bu kumaslarin ticaretine de giriyor. Donbaz, “Tabi bunlar namli tüccarlarin hanimlari ya da kizlari. Kardeslerinin ve babalarinin unvani ve yardimiyla kumas ve kalay ticareti yapiyor. Bunlarin diger tüccarlar gibi yollarda gidip geldiklerini sanmiyorum. Yaptiklari isleri babalarina, amcalarina, kardeslerine veriyorlar, onlar da kardan pay veriyor” seklinde konusuyor ve ekliyor: “Nitekim bugün de öyle degil mi? Modern hayata bir bakin. Öne çikmis hanimlarimizin birçogu namli ailelerin kizlari.”
Ticarette haksizliga ugradiklari durumlar, ihtilaflar da olmus tabi. Erkekler gibi güçleri, silahlari olmadigi için mallarina el konup paralarinin iç edildigi durumlar. Donbaz’in aktardigina göre böyle bir duruma düsmüs bir kadin mektubunda su ifadelere yer veriyor: “Ben bugün saçi kesik bir köle olsam, hiç olmazsa önüme günde üç ögün yemek konurdu. Bugün durumum bundan daha beter. Hem borçlarla bogusup hem de karnimi doyurmak zorundayim.”
"Yazinin verdigi bilgi katidir"
Tüm bunlari zamanimiza kadar dayanabilen tabletler araciligiyla bilebiliyoruz. Yillarini bu tabletleri çevirmeye adamis olan Veysal Donbaz, “Yazi kesindir ve içindeki bilgiler katidir. Ben çeviremezsem baskasi gelir çevirir” diyor. Çivi yazisinin baslangiçtaki haline göre yüzde 99 çözülebilir hale geldigini belirten Donbaz, “Rençberler, vergi memurlari, rahip, berber, isçiler, saray görevlileri, belediye reisi, vali, polis sefi var. Bütün bularin Akatça karsiliklarini bilebiliyoruz. Tüm bu düzen elinde kaç tane adam, ne kadar mal oldugunu bilmeyi gerektiriyor” diyor. Iste bu bilgileri bizlere kadar aktaran yazi da tam da bu ihtiyaçtan doguyor. Dolayisiyla bugün esamesi pek okunmayan katiplik mesleginin o yillarda çok önemli bir meslek oldugunu da söylemeden geçmeyelim.
TARIHE GEÇMIS ILK RÜSVET BELGESI
Istanbul Arkeoloji Müzesi’nin çocuk bölümünde ögrencilerle ilgili tabletler sergileniyor. Zamanin ögrencilerinin de çivi yazisini bugünkü gibi çizgi çizerek, heceleyerek ögrendiklerini görebiliyorsunuz. Ancak orada sergilenen öyle bir tablet var ki, çocugun her zaman çocuk, ögrencinin de her zaman ögrenci oldugunu ispatlar nitelikte. Derste sikilan ögrenci basliyor kil tabletinin üzerine anlamsiz sekiller çizip karalamaya. Kim yapmadi ki?
Prof. Samuel Noah Kramer’in “History begins at Sumer – Tarih Sümer’le baslar” adli kitabinda, okul günleri baslikli bölümde yer verdigi baska bir tabletin içerigi de oldukça ilginç. M.Ö. 4 bin yillarina ait bir Sümer tabletinde bir baba haylazlik yapan ogluna söyle sesleniyor: “Yaptigini begenmiyorum. Adam ol. Hocanin önünde derslerini aç, tabletini yaz. Seni zor islere göndermedim, çift sürdürmedim, arazi isi yaptirmadim, hadi adam ol artik.” Bu sözlerin çocugun bir kulagindan girip ötekinden çiktigini daha sonraki gelismelerden anliyoruz. Aile ögretmeni yemege çagiriyor, karnini yerinden kalkamayacak kadar doyuruyor, bir takim elbise hediye ediyor. Ögretmen ertesi gün çocugu “katiplik meslegine verdigi emek ve kisa zamanda gösterdigi gelisme” karsiliginda talebelerin basi, yani sinif baskani yapiyor. Donbaz’in söyledigine göre, bu tablet ayni zamanda tarihe geçmis ilk rüsvet belgesi. Donbaz tüm bunlari kutsal ögretmenlik meslegini tenzih ederek söylüyor.
KAYSERILILERIN TICARETTE BASI ÇEKMESI BOSUNA DEGIL
Kuzey Irak’ta, Dicle nehri kiyisinda, bugünkü Musul civarindaki Asur sehri ve çevresinde yasayan Asurlular, özellikle M.Ö. 2000 sonrasi Dogu-Bati arasi global ticaretten faydalanarak gelisiyor ve topraklarini genisleterek ülkelerini bir imparatorluga dönüstürüyor. Ilkçagda, Ortadogu’nun en büyük imparatorluklarindan birinin merkezi olan Asur, M.Ö. 2’nci binyilin basindan itibaren özellikle Anadolu’da ticari koloniler kurarak Anadolu'ya yaziyi tasiyor. Tüm bu ticari tabletlerin Kayseri ve civarindan çikmasi bosuna degil. Çünkü Kayseri o dönem Asur-Anadolu ticaretinin merkezinde yer aliyor. Mallar ilk Kayseri’ye geliyor ve oradan tüm Anadolu’ya yayiliyor. Yani Kayserililer bir anlamda toptancilik yapiyor.
Tabletlerin ticaretlerindeki önemini anlayan Kayseri Belediyesi M.S. 2007 yilinin ekim ayinda Kiçikapi Meydani’na kocaman bir Asur Ticaret Tableti diktiriyor. Tasarimi Atölye I’ye ait olan tablet heykelinin üzerindeki çivi yazilariysa Veysel Donbaz’a ait. Donbaz’in belirttigine göre, tabletin içerigini bir tüccarin diger bir tüccara yazdigi mektup olusturuyor. Tüccar mektubunda, “Aman parayi sakin tüccara kaptirma, güvenli bir sermayedara ver” diyor.
MÜZEDE SERGILENEN DIGER ILGINÇ YAZI ÖRNEKLERI
- Kisa ve öz is mektuplari: M.Ö. 2012-2400 yillarina (Yeni Sümer dönemi) ait, pismis toprak, Sümer dilinde yazilmis.
- Kadastro metinleri: M.Ö. 18’inci yüzyil, pismis toprak, Eski Babil dönemine ait ve Akat dilinde yazilmis.
- Meslek adlarini içeren yedigen seklinde bir okul tableti: Sümerce, Eski Babil dönemi, yaklasik M.Ö. 18’inci yüzyil, pismis toprak.
- Çarpim tablosu: M.Ö. 18’inci yüzyil, pismis toprak, Eski Babil dönemi.
- Hammurabi Yasasi
- Atasözleri kitabi
- Ev satin alma ile ilgili yasal bir belge: Sümerce, eski Babil dönemi, M.Ö. 1507, pismis toprak.
- En eski ask siiri
TABLETLER
Müzenin Troya katinda sergilenen Orta Tunç Çagi’na (M.Ö. 1900-1500) ait tabletlerden örnekler.
AMATUM KALAYI ÜZERINE KURULAN BIR ORTAKLIK
Satir: 9-18
Siz dördünüz ortaklik kurdunuz. Aranizda kimse sermaye koymadi. Amatum temini için ana sermaye olarak 20 mine (10 kg), masraflariniz için de yarim mine gümüs size tüccari temsilen Innoya tarafindan verildi. Bu anapara tüccari temsilen Assur-Imitti’nin oglu Puzur-Assur’a verildi. Aranizda kimse birbirinden habersiz hiçbir sey yapmayacak.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BAKIR VE GÜMÜSLE ILGILI BORÇ SENEDI
Satir: 1-21
1 mine 2.5 sekel gümüsü Idi-Assur, Puzur-Istar’a borçludur. Nipas festivaline kadar borcunu ödeyecek. Ödemezse 1 mine karsiliginda 15 sekel faiz isleyecek. Puzur-Istar ayrica Idi-Assur’a beylik akçesi olarak 30 mine bakir verdi. Kölesi bu nedenle rehin tutuluyor. Nipas festivalinde bakiri geri verecek, vermedigi takdirde 1 mineye karsilik 15 sekel faiz isleyecek. 2 sahit.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
HARMAN ZAMANI ÖDENMEK ÜZERE VERILEN BORÇ
Satir: 1-13
Yarim mine gümüsü Adab-rabi Maru üzerinde alacaklidir. Harman vakti ödeyecek. Eger ödemezse ayda yarim mineye (240 gr) karsilik 6 sekel (48 gr) faiz ilave edecek. 4 sahit.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BIR ALACAKLA ILGILI TABLET
Asur-nada’ya söyle, Kukkulanum söyle söylüyor: “Tüccar evine ait 30 mine bakir ve 1 mine 10 sekeli Assur-bel-awatim ve ben paylastik. Normak-Assur ayinin birinden itibaren ogul ve kizlarinin yasamlari için harcanmisti. Lütfen gümüs ve faizini gönder, tüccari tatmin edelim. Bana ilk yola çikan birisiyle para gönder ki çocuklarin açlik çekmesinler. Ne kadar gümüs göndermen mümkünse gönder.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
KARUM-KANIS’IN MAHKEME KARARI
Satir: 8-19
Karum’un kararina göre yönetim kurulu senin mührünle mühürlü kumaslari tespit etti. Onlari biz sermayedara teslim edebildik. Bugün bizi yolda karsila. Öbür gün bize yemin edeceksin ve kumaslari alacaksin. Puzur-Istar söyle cevap verdi: “Iki güne kadar masraflarim için para bulayim ve size yemin edeyim.” Iddin-Abum ve Enna-Asur söyle söylediler: “Yemin etmezsen yola (Anadolu’ya) gideceksin.”
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BIR SIKAYET MEKTUBU
Satir: 1-20
Illi-wedaku’dan Puzur-Assur’a. Niçin beni orada meslektas ve arkadaslara sikayet edip duruyorsun. Diyorsun ki: “Illi-wedaku parayi gönderdiyse hesap için dikilecegim. Göndermediyse Karum’a ayak basmayacagim. Mali adresime gönderin. Unutma, ne hileciyim ne de kötü. Yalnizca parani gönderemiyorum. Bu nedenle bunlari söylüyorsun. Ne kendimi adam yerine, ne de beni evladin yerine koyuyorsun. Gel yüz yüze görüselim diyorsun.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
BIR EVLILIK KONTRATI
La-qepum Enisnu’nun kizi Hatala’yi kariliga aldi. Memlekette (Anadolu’da) ikinci bir kadin (köle) alamayacak. Sehirde (Asur’da) bir fahise alacak. Eger iki yila kadar ona çocuklar dogurmazsa o kadin bir cariye satin alacak. Bir erkek çocuk elde eder etmez caninin istedigi yere onun ücreti karsiliginda satacak. Eger La-qepum onu bosarsa 5 mine gümüs ödeyecek. Eger Hatala onu bosarsa o da 5 mine gümüs ödeyecek. 4 sahit huzurunda.
Kil, Karum-Kanis (Kültepe), IÖ 19. yy, Eski Asur dili
|
Yazdırılabilir Sayfa |
Word'e Aktar |
Tavsiye Et
| 
Yorum Yaz
YENİ RESİMLER
| Türkiye'nin tasima kapasitesi08 Haziran 2010 | |
GALERİ
Altyapı: MyDesign Haber Sistemi